De Europese Commissie(EC) is van mening dat gebieden en plaatsen die kampen met langdurige werkloosheid, dit vanuit de lokaliteit dienen op te lossen. De EC heeft dit in eerste instantie gestimuleerd door o.a. gelden van uit het Europees Sociaal Fonds (ESF) beschikbaar te stellen. Maar als de ESF-gelden opdrogen dienen de 'good practices' die zijn geïnitieerd met ESF, wel een vervolg te krijgen. Middels het organiseren van IDELE-conferenties hoopte de EC dit te bereiken. IDELE (Identification, Dissemination and Exchange of good practice in Local employment Development and promoting better governance) moet een uitwisseling van ‘good practices’ van lokale netwerk -en werkgelegenheidsprojecten in de Europese Unie bewerkstelligen. Bij de EU-ontwikkelingstrajecten en het ESF, profiteerde Italië veruit het meest. Italië kreeg absoluut menigmaal het dubbele van wat Frankrijk of Nederland kreeg. Bij de IDELE-conferentie in Bologna vertelden de Italianen hoe zij successen boeken met hun ‘distretti Italia’.

Italië, het land van Romulus en Remus, Julius Ceasar, Alighieri Dante, Niccólo Machiavelli en Benito Mussolini. Het land van de paus en het land waar voetbal tot religie verheven is. De ´Repubblica Italiana´ staat ook bekend om patronage, cliëntelisme, corruptie, maffia en zijn instabiele regeringen. Zo heeft het land na WO II meer dan 60 Italiaanse kabinetten gekend (gemiddelde duur van 1 jaar). Dit heeft tot gevolg dat de coördinatie van het binnenlandse beleid en de implementatie van het Europese beleid zeer inefficiënt is. Italië staat ook bekend als grootste fraudeur met EU –en ESF-gelden. De werkloosheid bedraagt 9,1%. Tegelijkertijd heeft Italië een economische groei van 2,9% en is het momenteel de vijfde economie van de wereld en dat niet in de laatste plaats door het functioneren van de ´distretti Italia´. De ´distretti Italia´, Italiaanse districten, zijn verantwoordelijk voor meer dan 60% van de export van Italië. Interessant om op te merken is dat er in deze districten bijna geen sprake is van werkloosheid (sic)

Wat is definitie van een district en hoe kan het dat deze zo succesvol is? Een district is een heterogene lokale samenleving dat bestaat uit midden -en kleinbedrijven die middels een informeel netwerk langs een lijn van regels tot een gespecialiseerd hoogwaardig merkproduct komen. Dat kan van alles zijn: textiel, schoenen, brillen, juwelen, meubels, speciale hammen, etc. Een district is groter dan een stad en zijn omgeving, en kan soms een heel groot gebied, met veel midden –en kleinbedrijven, bestrijken. Zo beslaat het district Del Pecorino op Sardinië slechts 32 kaasbedrijven. In dit kaasdistrict werken 900 mensen, samen goed voor een omzet van 227 miljoen Euro. Terwijl de tomatenindustrie in Campania 32.600 bedrijven telt. Deze bedrijven zetten 51.000 mensen aan het werk en komen tot een omzet van 560 miljoen Euro. Duidelijk is dat de bedrijven in het district van elkaar afhankelijk zijn en voorzien in elkaars behoeften bij het maken van het hoogwaardige merkproduct. Opvallend is de geringe rol van de grote multinationals.

Je kunt stellen dat de Italiaanse districten elementen van verzuiling en gilde in zich hebben. De districten zijn namelijk zowel economisch als sociaal een succes. Het economische succes mondt uit in een gedeelde visie en identiteit en uit zich in de wil om bij het systeem van het district te horen. De districten zorgen zelf voor een continuering van de successen. De bedrijven zorgen zelf voor het invullen van de banen in hun professie en leiden zelf hun mensen op. De districten vinden dat ze ook hun sociale verantwoordelijkheden moeten pakken. Dat is belangrijk voor de toekomst van de ‘distretti’. Graadmeter om te worden opgenomen in een district is dat er een bijdrage moet worden geleverd aan het merkproduct. Ben je bereid te investeren, je in te zetten voor het district, dan word je ook direct opgenomen in de lokale gemeenschap, ongeacht je huidskleur, religie of sociale status (het ‘voor-wat-hoort-wat-principe’). Nederland kan nog wat leren van het ondernemerschap en opzetten van netwerken van de Italianen. Doordat de Italiaanse bedrijven weten dat ze hun revenuen plukken van de investeringen in het district zijn ze te allen tijde bereid te investeren. Ook in Nederland zijn er bedrijven die zowel commercieel als sociaal op nr. 1 willen staan (bijv. Randstad Uitzendbureau). Er ligt dus nog een braakliggend terrein voor de ondernemende gemeente. Met sec ‘no cure, no pay’ kom je er niet. Return on investment is al een stapje in de goede richting, maar de gemeenten slagen er nog te weinig in de bedrijven te prikkelen meer sociale verantwoordelijkheden te pakken. Dit is de volgende stap in de cultuurontwikkeling van het Nederland na de invoering van de WWB en de doorontwikkeling in de Participatiewet.

Het is het belangrijk op te merken dat een Italiaans district geen politieke entiteit is. Verre van dat. Het ontstaan van de districten is mede te danken aan het gebrek aan wet –en regelgeving en niet-implementatie van beleid. Het is een feit dat Italië de minste staatplanning –en interventie had en heeft van alle naoorlogse Westerse economieën. Dit heeft veel ruimte geboden en biedt nog steeds veel ruimte tot eigen initiatief en entrepreneurschap. Hier kan Nederland nog wat van leren. Te pas en te onpas roept de Nederlandse overheid dat ze het met minder regels willen doen, maar tussen zeggen en doen zit een wereld van verschil. De Italiaanse wet –en regelgeving (die er wel is), biedt ruime kaders. De districten gedijen goed in deze coöperatieve wetgeving. Ook Amerika laat zien wat er allemaal voor successen kunnen worden geboekt door niet betuttelend te zijn!

Een andere oorzaak voor het ontstaan van de districten is het feit dat de Italiaanse overheden nog besmeurd waren en zijn door patronage, cliëntelisme en bureaucratie. Zo stond ex-premier Giulio Andreotti, het symbool van de oude Italiaanse politiek (1945-1993) nog niet in de beklaagdenbank voor maffia-activiteiten of Silvio Berlusconi, de eerste en huidige premier van de nieuwe politiek (1993 – heden) of wat daarvoor doorgaat, stond al naast hem wegens corruptie. Hoe kan het dat in zo’n politiek systeem de districten zo floreren? De districten wisten dat ze veelal op zichzelf waren aangewezen. Dit verklaart de sterke informele netwerkstructuren in deze lokale gemeenschappen. Ze hoeven namelijk niets te verwachten van de overheden, die slechts handelen in (politieke) gunsten. Zodra patronage, cliëntelisme en bureaucratie in een gebied de overhand hebben kan er geen district ontstaan en is er geen sprake van een district. Het is immers onmogelijk een hoogwaardig merkproduct te maken als van alle kanten het geld wegstroomt in de verkeerde handen. Dit geld is namelijk hard nodig voor de innovatie van het product, het opleiden, het in stand houden van de netwerken, etc. Logisch dus dat in het zuiden van Italië waar het patronage en cliëntelisme welig tiert, beduidend minder districten zijn te ontdekken.

De laatste jaren probeert de regering het succes van de Italiaanse districten te ondersteunen middels ondersteunende wetgeving. De regio’s dienen dit te implementeren. De klein -en middenbedrijven zijn hier echter niet zo van gecharmeerd. Ten eerste zijn ze zonder deze wetgeving tot resultaten gekomen. Ten tweede is men bang dat de interventie en regulering juist een averechts effect heeft en leidt tot niet-implementatie of vertraging van het productieproces. Vrijheid van handelen is voor de districten essentieel om te komen tot grootste prestaties. Italië heeft op dit moment zo´n 150 of 200 districten, dat hangt af van de definitie! Wat wel duidelijk is, is dat het systeem van districten verantwoordelijk is voor 40% van de banen in Italië en meer dan 2 miljoen mensen aan het werk zet! Belangrijke les voor ons als Nederlanders: Luister goed naar de bedrijven, zonder je door hen te laten regeren.

Is een district een typisch Italiaans verschijnsel? Vastgesteld kan worden dat de ontwikkeling van een district is geworteld in haar omgeving en cultuur. De Italiaanse cultuur heeft het ontstaan van de ‘distretti’ in de hand gewerkt. Dat neemt niet weg dat ook in Barcelona, Valencia, Neuchatel en Nice soortgelijke districten zijn ontstaan. Het is dus mogelijk! Dit kan echter alleen als de gemeenten doorontwikkelen in hun ondernemerschap. De cultuurverandering moet echter bij zowel de gemeenten als de bedrijven plaatsvinden. Wisselgeld in de vorm van het ‘voor-wat-hoort-wat-principe’ is iets wat de bedrijven over de streep kan trekken. Het is in ieder geval iets wat de Italianen op dit moment beter beheersen!

* dit artikel is een bewerking van een publicatie in WiZ-Viszie door drs. P.G.J.C. van Schie, ’Moet Nederland het fenomeen ´distretti Italia´ importeren?, Wiz-Viszie, 4e jaargang, nr. 9. (2007)