How you’re doing? How are You? Glimlachende Amerikanen slaan je constant om je oren met ‘overdreven vriendelijkheid’. Probeer niet te antwoorden, want ze lopen al weer 2 meter verderop. Geïnteresseerd zijn ze sowieso niet in je antwoord. Hoe makkelijk verwart een Nederlander deze vorm van Amerikaanse beleefdheid en positivisme met asociaal gedrag? Geen probleem, als je niet verder kijkt dan je neus lang is. 

In de United States of America (USA) heerst het gevoel dat je met hard werken alles voor elkaar kunt krijgen, wat je droom ook is. En het gebeurt. Nog steeds zijn er mensen die als straatverkoper beginnen en een aantal jaar later een gigantisch bedrijf uit de grond stampen. Die mogelijkheid is er. In Nederland wordt dat bemoeilijkt door vereiste papieren, vergunningen en diploma's. In de USA wordt je leven bepaald door jezelf. Des te meer de Amerikaan presteert en verdient des te groter de status. Scoren is belangrijk in de USA. Elk bedrijf dat je als Nederlandse delegatie bezoekt in Milwaukee, Wisconsin is dé marktleider op hun deelgebied. De bemiddelingsinstanties Maximus, UMOS, het WSW-bedrijf MCFI (Milwaukee Center For Independence) zijn ´America’s finest´! Beste trainingscentrum, Beste uitstroompercentage, grootste bemiddelingsinstantie van de USA, wat zeg ik?: ter wereld. Als je in Wisconsin bent geweest hoef je nergens meer een bemiddelingsinstantie te bezoeken. Qua presentatie en profilering kunnen we nog wat leren van de Amerikanen. En wij Nederlandse azijnzeikers vragen:,,Maar wat gaat er niet goed? Ja, maar dat loopt niet lekker, hebben jullie daar geen cijfers van?’’ Nee, daar hebben ze geen statistieken van, en zeker niet voor extern gebruik. Amerikanen vinden het niet namelijk niet erg interessant om slechte cijfers in de media te presenteren, want daar kun je je zo slecht mee profileren!  

Hoe kan het dat deze Amerikaanse bedrijven zo succesvol zijn met Work First? Een eerste verklaring is gelegen in de historie van het land. Al in de jaren dertig werden met groot succes grote werkgelegenheidsprojecten opgezet (New Deal). Een regiogebonden verklaring is het feit dat ze in Wisconsin in 1996 een rigoureuze koerswijziging hebben ingevoerd. De geiten wollen sokken en lekker zittende sandalen werden weggegooid. Daarvoor in de plaats hebben ze een heel nieuw paar katoenen sokken en zwarte glimmende collegeschoenen aangeschaft. Niemand wordt nog beloond voor het doorlopen van werkmethodes en procedures op dezelfde oude vertrouwde manier! Iedereen werd op deze manier gedwongen tot een cultuuromslag. De invoering van de Wet Werk en Bijstand (WWB) in 2004 kan die vergelijking gedeeltelijk doorstaan. Deze ingrijpende wetswijziging, heeft er voor gezorgd dat er efficiënter wordt gewerkt in Nederland. Immers, de gemeenten zijn nu zelf verantwoordelijk voor de financiën en een tegenvaller dien je uit eigen zak te betalen. Er zijn echter 2 wezenlijke verschillen met de situatie in Wisconsin. De filosofie van de WWB is voor een groot deel terug te vinden in de oude Algemene bijstandswet (Abw) en dezelfde mensen die de (n)Abw uitvoerden, voeren nu de WWB uit. Natuurlijk heeft iedereen een cursus WWB, en later Particpatiewet, gevolgd en is iedereen op het hart gedrukt dat er een omslag in het denken moet worden gemaakt. Feit is dat dát alleen lukt als je ook een intensief cultuurtraject inzet. Alle neuzen in dezelfde richting. In Wisconsin heeft men het cultuurtraject in 1996 een gigantische injectie gegeven door het hele systeem letterlijk een schop te geven. De noodzaak van een nieuwe ideologie en manier van werken gaat sneller als je de stekker uit de sociale dienst trekt en iedere medewerker op straat zet. Deze medewerkers moesten solliciteren en voldoen aan de criteria die de bemiddelingsinstanties met hun kersverse contracten en systeem stelden.

De aanbesteding van de contracten in de staat Wisconsin is geen kleinigheid (denk aan een Europese aanbesteding inclusief ESF en vermenigvuldig dat met twee) en deze worden op een dusdanige manier opgesteld dat de bemiddelingsinstanties heel goed weten waar ze op moeten scoren. Zij krijgen een vast budget toegewezen waarvan ze zowel de uitkeringen als de arbeidsbemiddeling betalen. Hoe de organisaties het geld besteden moeten ze zelf weten, als de cliënt maar aan werk wordt geholpen. Alle procedures en werkmethoden zijn in dienst van succes. Het bedrijf moet immers zo snel mogelijk zo efficiënt mogelijk presteren. Want hoe langer het traject naar de arbeidsmarkt, des te meer geld zijn zij kwijt aan uitkeringen. Een deel van de 'winst' kan de bemiddelingsinstantie zelf houden, een deel vloeit terug naar de overheid. Als een organisatie er niet in slaagt uitkeringsgerechtigden op een doelmatige manier aan de slag te helpen, loopt ze het risico aan het einde van de contractperiode (van 2 jaar) te worden vervangen door een concurrent.

Werken, presteren en scoren, daar moet je je mee presenteren en profileren in de VS. De gehele maatschappij is ermee doordrenkt. Zowel in Chicago als in Milwaukee vliegen de vacaturekrantjes je om de oren. De Chicago Tribune Jobfinder, Employment Source, Employment Times, Business Resource, etc. worden allen gratis verstrekt. Work First is beleid, is cultuur. De bemiddelingsinstanties zijn verslaafd aan de wil om te presteren, het beste in de werkzoekende en de casemanager moet naar boven worden gehaald. Intern wordt continue gecommuniceerd welke resultaten er moeten worden geleverd. Naar de cliënten is de boodschap duidelijk: Werken wordt beloond! Als je werkt krijg je extraatjes, dat is eerlijk, zo redeneert men in Wisconsin. Een wezenlijk verschil met Nederland is dat wij werken met sancties. Qua insteek is de Amerikaanse variant veel positiever. Maar wat gebeurt er als het WF-principe door de casemanager niet goed wordt uitgevoerd? Vergis je niet, de Amerikaanse werkcultuur is keihard. Je baas interesseert het niet hoe je het doet, als je maar produceert en uitstroom bewerkstelligd. Want functioneer je niet zoals het hoort en haal je te weinig uitstroom, dan komt er een instroom van 1 bij en sta je als gewezen casemanager opeens aan de andere kant van het loket. Een ander voorbeeld: Het Bargato Casino in Atlantic City heeft een ‘maintain-your-weight-or-loose-your-job-policy’. Ben je een paar kilo’s te dik (de bandbreedte is 7%), dan wordt je eerst geschorst en indien de situatie niet verbetert wordt je ontslagen. De Amerikaanse etiquette in het e-mailverkeer is eveneens zeer strikt. Tussen Amerikaanse bedrijven gaat het mailen alleen maar over werk. Het is bijvoorbeeld niet de bedoeling dat je over iets anders dan werkgerelateerde onderwerpen schrijft. En zomaar een mailtje doorsturen, kan ook niet. Daarvoor moet je toestemming vragen aan de oorspronkelijke afzender.Mm, dat gaat in Nederland toch iets anders.

Is het reëel te stellen dat het Wisconsiaanse WF-model in zijn geheel zou kunnen worden geïmplementeerd in Nederland? De invoering van het nieuwe systeem in Wisconsin zorgde voor een halvering van het klantenbestand binnen een jaar tijd en blijft sindsdien een dalende lijn vertonen. Ook het percentage alleenstaande werkende moeders schoot met 30% omhoog. Dat zijn ongelofelijke statistieken. De klantgerichte benadering van de klantmanager, de wil om de beste van de klas te zijn (want dan krijg je een bonus) is in Wisconsin geperfectioneerd en zou in Nederland probleemloos kunnen worden overgenomen, correctie, de gemeenten en sociale diensten moeten er naar streven dit prestatiegerichte model 1-op-1 in te voeren. Verder heeft hoogwaardig handhaven ook in Wisconsin bijgedragen aan het behalen van de gigantische successen. Fijn dus dat de meeste Nederlandse gemeenten dit inmiddels hebben ingevoerd of een aanvang hebben gemaakt met de invoering, want resultaat is gegarandeerd.

Sommige elementen van het Amerikaanse systeem zijn echter ondenkbaar in Nederland. Iemand ontslaan omdat hij even niet goed presteert, ziek is, is ondenkbaar. Uitsluiting van immigranten en alleenstaande mannen is heel normaal in Amerika. Eigenlijk hebben alleen een eenoudergezin rechten (uitzondering hierop is de staat New York). En in de Franciscan Outreach Association, een katholieke organisatie die daklozen opvangt in Chicago, slapen ook mannen die wel een fulltime baan hebben, maar toch niet genoeg verdienen om de huur te betalen. In geen enkele staat in Amerika is een fulltime baan op minimumloon genoeg om met je gezin een appartement met twee slaapkamers te huren. Chicago heeft zo´n 4000 daklozen, maar de 3395 beschikbare crisisopvangplaatsen zijn reeds een aantal jaren geleden met 38% teruggebracht!

Een armoedeval kennen ze niet in de VS, armoede wel. 35 miljoen Amerikanen leven onder de armoedegrens en 9 miljoen kinderen hebben geen ziektekostenverzekering. Dat zijn ook feiten die bij de VS horen. Beknopt samengevat kan worden gesteld dat Work First een zeer effectief instrument is, maar wel dient te worden voorafgegaan door een intensief cultuuromslagtraject, met inachtneming van de Nederlandse verworvenheden.

* dit artikel is een bewerking van een publicatie in Wisz-visie door drs. P.G.J.C. van schie: Work First, een cultuuromslagtraject!, Wiz-Viszie, 3e jr, nr 9. (2006)